Sự tăng giảm thất thường của giá dầu đang khiến cả thế giới đứng ngồi không yên. Dù là những nền kinh tế lớn nhất nhì hay những nước đang phát triển cũng đều phải chịu những ảnh hưởng đáng kể. Vậy từ bao giờ, và tại sao dầu mỏ lại có sức mạnh chi phối nền kinh tế toàn cầu? Những quốc gia nào đang nắm giữ trữ lượng lớn nhất? Và Việt Nam ở đâu trên bản đồ dầu mỏ thế giới? Chúng ta sẽ cùng nhau tìm hiểu trong bài viết này.
1. Tại sao dầu mỏ lại là "vàng đen" của nhân loại?
Dầu mỏ được хem là loại khoáng ѕản tự nhiên thiết уếu cung cấp nguồn nhiên liệu cho mọi quốc gia trên thế giới. Ứng dụng lớn nhất của dầu mỏ là sản xuất nhiên liệu phục vụ hoạt động của các phương tiện giao thông và hầu hết máy móc.
Ngoài ra đây cũng là nguồn nguyên liệu chủ yếu để sản xuất ra các sản phẩm của ngành hóa dầu như dung môi, phân bón hóa học, nhựa, thuốc trừ sâu, nhựa đường... Dầu còn là thành phần chính trong công đoạn sản xuất ra: sợi dệt tổng hợp, thép, máy vi tính, mỹ phẩm và nhiều mặt hàng khác. Khoảng 88% dầu thô dùng để sản xuất nhiên liệu, 12% còn lại dùng cho hóa dầu. Các sản phẩm từ dầu mỏ xuất hiện rộng rãi trong hầu hết các ngành công nghiệp. Do đó, dầu mỏ được ví như dòng máu nóng duy trì hoạt động và sự sống còn của nền công nghiệp thế giới. Nó được ví như vàng đen của nhân loại.
Do dầu thô là nguồn năng lượng không tái tạo nên nhiều người lo ngại về khả năng cạn kiệt dầu trong một tương lai không xa. Việc khai thác dầu mỏ cũng khá tốn kém, đặc biệt là đối với các mỏ dầu nằm sâu dưới lòng biển. Bên cạnh đó, việc tinh chế cũng đòi hỏi đầu tư máy móc, kỹ thuật tiên tiến, phức tạp.
2. Những mỏ dầu đầu tiên đã xuất hiện như thế nào?
Do nhẹ hơn nước nên dầu xuất hiện lộ thiên ở nhiều nơi, vì thế loài người đã tìm thấy dầu hàng ngàn năm trước Công Nguyên. Còn rất nhiều dấu tích của việc khai thác dầu mỏ được tìm thấy ở Trung Quốc như: các ống dẫn dầu bằng tre được tìm thấy có niên đại vào khoảng thế kỷ IV, khi dân cư bản địa khai thác dầu mỏ để sử dụng trong việc sản xuất muối ăn. Khi đó người ta sử dụng dầu mỏ để đốt làm bay hơi nước biển trong các ruộng muối. Trung Đông đã làm quen với văn minh dầu hỏa vào thế kỷ thứ VIII. Các thùng dầu đã được bày bán trên các con phố của Baghdad.
Mãi đến thế kỷ XIX người ta mới bắt đầu khai thác dầu theo mô hình công nghiệp, xuất phát từ việc tìm kiếm một chất đốt cho đèn vì dầu cá voi quá đắt tiền chỉ những người giàu mới đủ khả năng chi trả trong khi nến làm bằng mỡ thì lại có mùi khó ngửi. Vì thế giữa thế kỷ thứ XIX một số nhà khoa học đã phát triển nhiều phương pháp để khai thác dầu một cách thương mại. Năm 1852 một bác sĩ, nhà địa chất người Canada là Abraham Gessner đã đăng ký một bằng sáng chế sản xuất một chất đốt rẻ tiền và đốt tương đối sạch. Năm 1855 nhà hóa học người Mỹ Benjamin Silliman đề nghị dùng axit sunfuric làm sạch dầu mỏ dùng để làm chất đốt.
Người ta cũng bắt đầu đi tìm những mỏ dầu lớn. Những cuộc khoan dầu đầu tiên được tiến hành trong thời gian từ 1857 đến 1859. Cuộc khoan dầu đầu tiên được toàn thế giới biết đến là của Edwin L. Drake vào ngày 27 tháng 8 năm 1859 ở Oil Creek, Pennsylvania. Drake khoan dầu theo lời yêu cầu của nhà công nghiệp người Mỹ George H. Bissel và đã tìm thấy mỏ dầu lớn đầu tiên chỉ ở độ sâu 21,2 m… Từ đó đến nay ngành công nghiệp dầu khí thế giới không ngừng phát triển và hiện nay có 80 nước trên thế giới đang khai thác dầu khí.
3. Phân phối trữ lượng trên thế giới
Chúng ta đều biết, dầu mỏ là tài nguyên thiên nhiên quý giá không thể tái tạo. Nó có vai trò cấp thiết, quan trọng trong đối với nền kinh tế toàn cầu. Chính vì có vai trò và giá trị cao như vậy, dầu mỏ có khả năng gây ra những tác động nhất định đến quan hệ ngoại và vị thế của các nước trên trường quốc tế. Thậm chí, dầu mỏ có thể trở thành vũ khí lợi hại trong một số cuộc xung đột chính trị. Những nước có trữ lượng dầu mỏ lớn, nếu biêt tận dụng lợi thế đều rất có tiếng nói trên đấu trường ngoại giao và chính trị. Vậy hiện nay, những quốc gia nào đang là những ông lớn ngành dầu khí.
Đơn vị đo lường dầu thô được thống nhất sử dụng trên toàn thế giới là Thùng (barrel) Cứ 7 thùng là 1 tấn dầu thô; 1 thùng tương đương với 158,9873 lít.
Tùy theo nguồn tính toán, trữ lượng dầu mỏ thế giới nằm trong khoảng từ 1.148 tỉ thùng (barrel) đến 1.260 tỉ thùng (theo dữ liệu năm 2004). Đến năm 2017, tổng trữ lượng dầu mỏ thế giới đã tăng lên mức 1.780 tỷ thùng do việc phát hiện thêm một số mỏ dầu mới. Các mỏ dầu mới vẫn liên tục được tìm kiếm và phát hiện qua các năm. Riêng trong năm 2021 (tính đến tháng 11), tổng khối lượng dầu mỏ được phát hiện trên toàn cầu là 4,7 triệu thùng.
Dẫn đầu danh sách các nước có trữ lượng dầu thô lớn nhất thế giới là một quốc gia thuộc khu vực Nam Mỹ với nhiều bất ổn về chính trị,xã hội: Venezuela với trữ lượng khoảng 297.570 triệu thùng. Xếp thứ 2 với trữ lượng không chênh lệch nhiều 267.910 triệu thùng là Ả rập xê út. Top 10 của danh sách này đều là những cái tên quen thuộc như Canada, Irag,Iran, các tiểu vương quốc Ả rập thống nhất. Nước Nga dồi dào tài nguyên cũng có mặt ở vị trí thứ 8 với trữ lượng khoảng 80 000 triệu thùng. Với trữ lượng khổng lồ như vậy, chúng ta cũng phần nào giải thích được vì sao cuộc xung đột gần đây giữa Nga và Ukraine lại khiến thị trường xăng dầu thế giới chao đảo, còn nước Nga thì tỏ ra không hề nao núng trước những lệnh trừng phạt liên tiếp từ Mỹ và phương Tây. Những cái tên nổi tiếng khác cần được nhắc đến là Mỹ - ở vị trí thứ 12 với trữ lượng 26.544 triệu thùng, và Trung Quốc xếp ngay sau với 25 586 triệu thùng.
Bên cạnh đó sẽ là một thiết sót vô cùng lớn nếu nhắc đến dầu mỏ mà không nhắc đến OPEC. OPEC được biết đến là tổ chức các nước xuất khẩu dầu mỏ được thành lập năm 1960, tính đến hiện nay đã có 13 nước thành viên. Các nước thành viên OPEC khai thác vào khoảng 40% tổng sản lượng dầu lửa thế giới và nắm giữ khoảng 75% trữ lượng dầu thế giới. OPEC có khả năng điều chỉnh hạn ngạch khai thác dầu lửa của các nước thành viên và qua đó có khả năng khống chế giá dầu. Hội nghị các bộ trưởng phụ trách năng lượng và dầu mỏ thuộc tổ chức OPEC được tổ chức mỗi năm 2 lần nhằm đánh giá thị trường dầu mỏ và đề ra các biện pháp phù hợp để bảo đảm việc cung cấp dầu.
4. Việt Nam ở đâu trên bản đồ dầu khí thế giới.
Việt Nam là một đất nước nhỏ bé với diện tích đất liền chỉ vào khoảng hơn 300 nghìn km2. Nhưng nhờ có thiên nhiên ưu đãi, nguồn tài nguyên dồi dào, cùng diện tích biển hơn 1 triệu km2 (theo Công ước liên hợp quốc về luật Biển năm 1982), Việt Nam hiện đứng ở vị trí thứ 22 thế giới về trữ lượng dầu mỏ với 7210 triệu thùng, vượt qua trữ lượng của cả Liên minh Châu Âu - EU.
Ngày 24-5-1984 được coi là ngày phát hiện ra dòng dầu công nghiệp đầu tiên ở mỏ Bạch Hổ. Ngày 6-11-1984 Vietsovpetro hạ thủy chân đế giàn khoan cố định MSP-1 tại mỏ Bạch Hổ. Ngày 26-6-1986, khai thác tấn dầu thô thương mại đầu tiên ở mỏ Bạch Hổ trên thềm lục địa Việt Nam, từ giàn MSP-1. Tổng cộng trong năm 1987 Vietsovpetro đã bán được 235. 700 tấn dầu Việt Nam với tổng giá trị hợp đồng là 31 triệu USD. Nếu đứng từ góc độ hiện đại mà xem xét thì những con số đó có vẻ quá khiêm tốn, nhưng đặt vào tình hình kinh tế chính trị đất nước ta lúc bây giờ cũng như những khó khăn về mặt khoa học kỹ thuật thì việc thu được dầu và cải thiện đáng kể công việc khai thác dầu có ý nghĩa tinh thần vô cùng quan trọng. Trong suốt quãng thời gian kể từ năm 1981 tới cuối năm 1987, Liên Xô đã chuyển sang Việt Nam một khối lượng hàng lớn, gửi hàng ngàn chuyên gia sang công tác giúp đỡ Việt Nam có được tấn dầu công nghiệp đầu tiên. Họ đã giúp một đất nước Việt Nam đang bị cô lập với cả thế giới bên ngoài nhận được tấn dầu công nghiệp đầu tiên, có được cơ hội thiết lập mối quan hệ kinh tế bình đẳng, đôi bên cùng có lợi với các nước khác trên thế giới.
Hiện tại chúng ta đã phát hiện thêm và đưa vào khai thác rất nhiều mỏ dầu mới, phải kể đế là một số mỏ nổi tiếng như: Mỏ Bạch Hổ ở độ sâu khoảng 50m - nằm ở vị trí đông nam, cách Vũng Tàu 145km; cụm mỏ sư tử đen, sư tử vàng, sư tử trắng và sư tử nâu; mỏ Đại Hùng nằm phía Tây Bắc bồn trũng Trung Nam Côn Sơn, thềm lục địa Việt Nam; Mỏ Tê Giác Trắng nằm cách Vũng Tàu 100km về phía Đông Nam, ngoài khơi thềm lục địa Việt Nam, vân vân.
Sau 36 năm kể từ tấn dầu công nghiệp đầu tiên, ngành dầu khí Việt Nam đã đạt được những thành tựu đáng tự hào, trở thành một trong những ngành công nghiệp đầu tàu kinh tế của Việt Nam, trung bình hàng năm đóng góp vào GDP cả nước 10-13% và chiếm trung bình 16,5% – 17% tổng thu ngân sách trung ương. Trong năm 2021, tập đoàn dầu khí Việt Nam - Petrpvietnam đã khai thác dầu thô đạt 10,97 triệu tấn, Sản xuất xăng dầu đạt 6,37 triệu tấn, Tổng doanh thu đạt 627,2 nghìn tỷ đồng, nộp ngân sách nhà nước toàn Tập đoàn đạt 112,5 nghìn tỷ đồng. Có thể nói, ngành dầu khí với tiềm năng to lớn và cơ sở vật chất kỹ thuật khá hiện đại vẫn tiếp tục đóng vai trò là ngành công nghiệp đầu tàu, tạo động lực thúc đẩy tăng trưởng nề kinh tế Việt Nam trong nhiều thập kỷ tới