Kinh tế bao cấp không phải là một thuật ngữ xa lạ với người dân Việt Nam, dù chúng ta đã bước qua thời kỳ đó từ rất lâu. Tuy nhiên một quốc gia ở bên nửa kia của trái đất, kinh tế bao cấp vẫn đang tồn tại - đó là ở Cuba. Chính vì các lệnh trừng phạt khắc nghiệt của Mỹ và các đồng minh mà nền kinh tế của đất nước vùng Caribe này bị bóp nghẹ và vẫn chưa thể hoàn toàn xóa bỏ nền kinh tế bao cấp này.
Các biện pháp cấm vận hay trừng phạt kinh tế được kỳ vọng là sẽ bóp chết nền kinh tế của các nước bị trừng phạt, hoặc nhẹ hơn thì cũng khiến họ phải khoan nhượng, đặt bút ký vào một thỏa thuận nào đó.
1. Lệnh trừng phạt
Cấm vận hay Biện pháp trừng phạt kinh tế là các hình phạt thương mại và tài chính được áp dụng có mục tiêu bởi một hoặc nhiều quốc gia quyền lực, có sức ảnh hưởng lớn đối với một quốc gia, nhóm hoặc cá nhân tự quản yếu thế hơn. Các biện pháp trừng phạt kinh tế không nhất thiết phải áp đặt vì hoàn cảnh kinh tế, chúng cũng có thể bị áp đặt cho nhiều vấn đề chính trị, quân sự và xã hội. Tùy theo từng thời điểm, từng trường hợp, mà mức độ của các lệnh cấm vận sẽ thay đổi. Bên cạnh sự ngăn cấm quan hệ ngoại giao, viện trợ, thương mại, vũ khí, năng lượng, vận chuyển hàng hóa, khoa học kỹ thuật… lệnh cấm vận còn được áp dụng cả trong những lĩnh vực như văn hóa, thể thao, du lịch, giải trí, ... Nghiêm trọng hơn có thể là thiết lập vùng cấm bay trực tiếp hoặc phong tỏa hải quân. Đa số các lệnh trừng phạt đều do các nước lớn áp đặt lên các nước nhỏ.
Tuy nhiên, hiệu quả của các biện pháp trừng phạt này còn gây tranh cãi
và trừng phạt kinh tế có thể gây ra hậu quả không lường trước được. Trong thời
đại thế giới phẳng, thế giới đa cực, các quốc gia tích cực hợp tác sâu rộng
trên mọi phương diện, mọi lĩnh vực như hiện nay, thật khó có nền kinh tế nào muốn
phát triển mà không cần đến sự hợp tác, hội nhập toàn cầu, điều đó gần như là bất
khả thi. Chính vì thế, thoạt nhìn, các biện pháp cấm vận hay trừng phạt kinh tế
được kỳ vọng là sẽ bóp chết nền kinh tế của các nước bị trừng phạt, hoặc nhẹ
hơn thì cũng khiến họ phải khoan nhượng, đặt bút ký vào một thỏa thuận nào đó.
Tuy nhiên, liệu thực tế có hoàn toàn giống như kỳ vọng.
Những quốc gia tiêu biểu đã từng là nạn nhân của lệnh trừng phạt phải kể
đến như: Cuba, Triều Tiên, Iran, Nga, và cả Việt Nam, …
2.
Cuba
2.1
Nguyên nhân cấm vận
60
năm cấm vận Cuba là một câu chuyện dài về mối quan hệ giữa Mỹ và Cuba. Lịch sử
Cuba ghi dấu 400 năm đô hộ của Tây Ban Nha từ năm 1492. Đến năm 1902, trước
phong trào đấu tranh mạnh mẽ của nhân dân Cuba, thực dân Tây Ban Nha buộc phải
công nhận nền độc lập của nước này. Tuy nhiên, trên thực tế, sau đó Cuba lại
rơi vào ách thống trị mới của Mỹ. Sau thế chiến II, để chống lại phong trào
giải phóng dân tộc ngày càng tăng cao, Mỹ đã điều khiển tướng Batixta làm một
cuộc đảo chính thiết lập chế độ độc tài quân sự. Tuy nhiên, dưới ách thống trị
của Batixta, phong trào đấu tranh của Cuba vẫn không ngừng phát triển.
Từ năm 1953-1958, dưới sự lãnh đạo của một luật sự trẻ tuổi, Phidel Castro – cách mạng Cuba hình thành và phát triển qua nhiều giai đoạn. Ngày 1/1/1959, cách mạng Cuba thành công. Mối quan hệ giữa Mỹ và Cuba bắt đầu gia tăng căng thẳng từ đây. Cần phải nói thêm sau thế chiến thứ II, thế giới phân chia thành 2 cực rõ rệt là các nước tư bản và các nước xã hội chủ nghĩa. Hệ thống TBCN trên thế giới suy yếu do sự bại trận của các nước phát xít, hàng loạt nước tách khỏi hệ thống này. Hệ thống XHCN bao gồm các nước ở châu Âu và châu Á được hình thành. Phong trào giải phóng dân tộc có điều kiện phát triển mạnh mẽ. Các quốc gia độc lập trẻ tuổi xuất hiện trên thế giới ngày càng nhiều. Do đó, việc Cuba – một nước nằm sát sườn Mỹ làm cách mạng thành công, trở thành một nước xã hội chủ nghĩa độc lập giống như khúc xương lớn mắc ngang họng Washington, vô cùng khó chịu.
Trước cách mạng 1959, các
công ty Mỹ làm chủ 80% dịch vụ, mỏ, nông trại và các cơ sở lọc dầu, 40% ngành sản
xuất đường và 50% ngành đường sắt. Chính quyền độc tài Batista được Washington
hậu thuẫn vì phục vụ cho quyền lợi của Mỹ. Sau khi cách mạng thành công,
Chính phủ của Phiđen Caxtơrô đứng đầu đã hoàn thành triệt để những cải cách dân
chủ: cải cách ruộng đất, quốc hữu hoá các xí nghiệp của tư bản nước ngoài.
Trong đó, vào năm 1960, Cuba đã tiến hành quốc hữu hóa các nhà máy lọc dầu của
Mỹ làm chủ tại Cuba mà không bồi thường. Điều này đã trực tiếp dẫn đến sự kiện
ngày 19/10/1960 Hoa Kỳ đặt lệnh cấm vận xuất khẩu sang Cuba ngoại trừ thực phẩm
và thuốc. Nhưng sau đó, lệnh trừng phạt này của Mỹ không thực sự phát huy tác dụng,
bởi sau các nhà máy lọc dầu thì Cuba tiếp tục tiến hành quốc hữu hóa toàn bộ
các nhà máy, xí nghiệp của Mỹ tại Cuba. Mối quan hệ hai nước leo thang căng thẳng.
Và đương nhiên, Mỹ rắp tâm chiếm lại Cuba, lật đổ chế độ của Phidel Castro, người
đã quốc hữu hóa các ngành công nghiệp của Mỹ tại Cuba và thiết chặt quan hệ, trở
thành đồng minh thân cận với Liên Xô. Đây cũng chính là lý do lịch sử thế giới
ghi nhận một sự kiện chính trị - quân sự vô cùng nổi tiếng: Sự kiện Vịnh con lợn
năm 1961. Sự kiện Vịnh Con Lợn
là cuộc tấn công của một nhóm người Cuba lưu vong được Cơ quan Tình báo Trung
ương Mỹ (CIA) tài trợ và huấn luyện xâm nhập vào Cuba với mục đích lật đổ chính
phủ của Chủ tịch Fidel Castro. Sự kiện Vịnh Con Lợn diễn ra vào lúc bình minh
ngày 15-4-1961, khi nhóm người Cuba lưu vong điều khiển 8 máy bay ném bom B-26
triển khai nhiệm vụ bí mật. Tuy nhiên, chiến dịch diễn ra chỉ trong 5 ngày và kết
quả thì chúng ta đều biết - thất bại một cách chóng vánh, trở thành nỗi hổ thẹn
bậc nhất của CIA. Từ sau sự kiện này, quan hệ của hai nước chính thức bước sang
giai đoạn thù địch.
2.2 Quá trình cấm vận
Ngày 3/2/1962 Tổng thống Mỹ khi đó John F. Kennedy đã ký sắc lệnh áp đặt lệnh cấm vận thương
mại song phương có hiệu lực 4 ngày sau đó. Tổng thống Kennedy nhấn mạnh mục
đích của lệnh cấm là nhằm giảm rủi ro từ Cuba và các đồng minh xã hội chủ nghĩa.
Lệnh hạn chế thương mại, du lịch đã ảnh hưởng lớn
đến kinh tế Cuba vốn phụ thuộc nặng nề vào Mỹ.. Kể từ thời điểm này,
Cuba liên tiếp đón nhận thêm các lệnh trừng phạt mới.
Năm 1966, Tổng thống Mỹ Lyndon B. Johnson
thông qua đạo luật cho phép người Cuba tị nạn ở Mỹ được cấp quyền công dân.
Năm 1982, Mỹ thậm chí đã đưa Cuba vào danh sách các nước tài trợ
cho khủng bố, sau khi cáo buộc Cuba là đang giúp đỡ các nhóm cách mạng vũ trang
và khủng bố, cũng như cho các thành viên của tổ chức ngầm ETA nhóm du kích vũ
trang Columbia FARC trú ẩn
Tháng 3/1996, Mỹ thông qua đạo luật chính thức công nhận tiếp tục duy trì hiệu lực
chính sách cấm vận đối với Cuba dưới hình thức sắc lệnh tổng thống từ thời
chính quyền Kennedy. Đạo luật cũng thắt chặt cấm vận với việc phạt nhà đầu tư
nước ngoài làm ăn với Cuba và quy định rõ lệnh cấm vận chỉ có thể được dỡ bỏ
trong những trường hợp cực kỳ đặc biệt.
Tháng 8/1997, Mỹ nhất trí nới lỏng tạm thời lệnh
hạn chế du lịch với Cuba nhân chuyến thăm của Giáo hoàng Paul II.
Tháng 3/1998, Tổng thống Mỹ Bill Clinton cho phép nới
lỏng kiểm soát vận chuyển lương thực, dược phẩm cứu trợ nhân đạo, và tạo cơ hội
để người Mỹ gốc Cuba được chuyển 1.200 USD/năm về quê nhà.
Tháng 10/2003, Tổng thống Mỹ George W. Bush
tuyên bố thắt chặt lệnh trừng phạt Caba, bao gồm tăng cường kiểm soát biên giới
đối với khách lữ hành và hàng hóa, gần như tất cả hoạt động trao đổi văn hóa,
khoa học, thể thao giữa hai nước bị đình chỉ.
Quan hệ giữa Hoa Kỳ và Cuba chỉ có dấu hiệu ấm lên dưới
thời Tổng thống Obama. Ngày 17 tháng 12 năm 2014, Tổng thống Hoa Kỳ Barack
Obama và
Chủ tịch Cuba Raúl Castro tuyên bố khởi đầu của một quá trình bình thường
hóa quan hệ giữa Cuba và Hoa Kỳ. Các thỏa thuận bình thường hóa đã bí mật đàm
phán trong tháng trước, tạo điều kiện của Giáo hoàng Phanxicô và phần lớn được tổ chức
bởi Chính phủ Canada. Cuộc họp đã được tổ chức tại cả Canada và thành phố
Vatican. Thỏa thuận này bao gồm việc dỡ bỏ một số hạn chế đi Mỹ, ít hạn chế hơn
về kiều hối, tiếp cận hệ thống ngân hàng Mỹ với hệ thống tài chính của Cuba.
Năm 2015, chính quyền Obama tuyên bố rút Cuba khỏi danh sách các nước tài trợ
khủng bố. Năm 2016, tổng thống Obama sang thăm Cuba với phái đoàn gồm 800 đến
1200 người bao gồm các nhà kinh doanh và các lãnh đạo nghị viện đã giúp đỡ tiến
trình bình thường hóa năm 2014. Ông trở thành vị tổng thống Mỹ đầu tiên đến
thăm Cuba kể từ năm 1928.
Tuy nhiên, hạnh phúc ngắn chẳng tày gang, bởi sau đó ít
lâu, khi Donal Trupm bắt đầu nhiệm kỳ tổng thống, ông cùng chính quyền của mình
đã tiếp tục áp thêm các lệnh cấm vận mới lên Cuba một cách vô lý. Văn phòng báo chí Nhà Trắng ngày 9/9/2020 (giờ
Mỹ) thông báo Chính quyền Tổng thống Trump đã gia hạn lệnh cấm vận thương mại
chống Cuba tới ngày 14/9/2021. Tiếp đó, ngày
23/9/2020, tổng thống Donald Trupm đã công bố các lệnh trừng phạt mới, theo
đó cấm công dân Mỹ lưu trú tại các bất động sản thuộc sở hữu của chính phủ
Cuba, cũng như cấm nhập khẩu xì gà và rượu của quốc gia ở vùng Caribe này.
2.3 Tình hình kinh tế Cuba trong 60 năm cấm vận
Giai đoạn từ 1959-1980: Tuy đã phải chịu lệnh cấm vận từ Mỹ, nhưng trong giai đoạn này, Cuba có
được sự hậu thuẫn, giúp đỡ từ các nước xã hội chủ nghĩa, đặc biệt là từ Liên
Xô. Người Xô viết từng trả giá cao cho sản phẩm
đường của Cuba trong khi cung cấp dầu mỏ cho nước này với giá thấp hơn thị trường.
Bắt đầu từ cuối thập niên 1980, các khoản viện trợ của Xô viết cho nền kinh tế
quản lý nhà nước của Cuba bắt đầu cạn kiệt. Trước khi Liên bang Xô viết sụp đổ, Cuba phụ thuộc vào Moskva về thị trường xuất khẩu và những khoản viện trợ tối cần
thiết.
Tuy nhiên ngay sau đó là giai đoạn suy thoái mạnh mẽ,
Giai đoạn 1991-2001: Đây là giai đoạn suy thoái nghiêm trọng và nhanh chóng của
nền kinh tế Cuba. Năm 1992, Hoa Kỳ thắt chặt lệnh cấm vận thương mại. Từ sau
khi Liên Xô sụp đổ năm 1991, Cuba bị mất đi bạn hàng quan trọng nhất. Tiêu chuẩn
sống người dân Cuba bị trượt theo một vòng xoáy đi xuống.
Theo Bộ trưởng Ngoại giao Cuba Bruno Rodriguez
Parrilla, phong tỏa về kinh tế, thương mại và tài chính của Mỹ áp đặt lên Cuba
đã gây thiệt hại hơn 753 tỷ USD cho quốc đảo Caribe này trong sáu thập kỷ qua.
Ông Bruno Rodriguez cho biết, không có bất cứ một gia đình Cuba nào hiện nằm
ngoài ảnh hưởng gây ra bởi cấm vận của Mỹ, vốn là nguyên nhân chính cản trở sự
phát triển của Cuba và hạn chế các mối quan hệ kinh tế quốc tế của quốc gia
này. Cấm vận trở thành bóng ma ám ảnh đời sống của người dân đất nước Cuba. Các
cảng biển vắng lặng khi Washington cấm tất cả các tàu du lịch, các đoàn trao đổi
văn hóa và giáo dục - từng là động lực của ngành công nghiệp lớn nhất nước này.
Các chi nhánh của Western Union đã đóng cửa khi Mỹ cấm tất cả các khoản chuyển
tiền thông qua các công ty Cuba và các chi nhánh của họ cho hàng triệu gia đình
Cuba dựa vào nguồn kiều hối từ nước ngoài. Các bệnh viện cũng gặp khó khăn khi
lệnh cấm vận của Mỹ cấm xuất khẩu công nghệ y tế có các thiết bị của Mỹ - dẫn đến
tình trạng thiếu thuốc không kê đơn nghiêm trọng. Ngay cả Internet cũng gặp khó
khăn khi người dân Cuba không thể sử dụng Zoom, Skype hoặc Microsoft Teams để
giao tiếp với thế giới bên ngoài. Cấm vận khắc nghiệt đến nỗi năm 2006, cậu bé
13 tuổi người Cuba Rasel Sosa đoạt giải tại một cuộc thi nghệ thuật quốc tế
nhưng ban tổ chức là Công ty Nikon không thể trao giải thưởng là chiếc máy ảnh
kỹ thuật số, vì sản phẩm này có trên 10% bộ phận xuất xứ từ Mỹ. Vì thế, Nikon
phải trao cho cậu bé một... bức tranh để thay thế.
Tuy nhiên, lệnh cấm vận không thể ngăn Cuba trở thành thành viên của WTO vào năm 1995 hoặc tham gia các thỏa thuận thương mại với các nước khác. Trong những năm gần đây, Cuba chú trọng thu hút đầu tư nước ngoài, thúc đẩy sản xuất trong nước để giảm phụ thuộc sản phẩm nhập khẩu và tăng cường xuất khẩu nhằm phục hồi kinh tế đất nước. Ðầu tư nước ngoài có ý nghĩa quan trọng đối với nền kinh tế Cuba. Về xuất khẩu, các mặt hàng chủ lực của Cuba vẫn sẽ là nickel, xì-gà và đường, bên cạnh sự tăng vọt đáng kể về doanh số xuất khẩu dược phẩm sinh học trong bối cảnh nhu cầu vắc-xin ngừa Covid-19 của thế giới vẫn đang ở mức cao. Du lịch, ngành kinh tế chủ lực của Cuba, cũng được kỳ vọng dần khôi phục vị thế vốn có. Dự kiến Cuba đón khoảng 2,5 triệu khách du lịch quốc tế trong năm 2022.
Trong suốt 60 năm chìm trong cấm vận, tuy nền kinh tế vẫn
còn nhiều khó khăn, xong Cuba cũng đã có thể dần dần thích nghi và có những
phát triển đáng kể và tiếp tục kiên định với định hướng và con đường chính trị
đã chọn. Hằng năm, Cuba vẫn khởi động chiến dịch tìm kiếm sự ủng hộ từ cộng đồng
quốc tế và Liên hợp quốc, nhằm tác động lên Washington để chấm dứt cấm vận mà Mỹ
áp đặt lên Cuba. Kể từ sau năm 1992, Liên hợp quốc và nhiều nước trên thế giới
đã đồng loạt lên án các lệnh cấm vận vô căn cứ của Mỹ lên Cuba. Đồng thời, nhiều
nước cũng tích cực gửi các viện trợ về y tế, lương thực, hoặc xóa nợ cho nước
này. Đặc biệt, trong suốt những năm cấm vận, Cuba luôn có sự đồng hành, sát
cánh của Chính phủ và nhân dân Việt Nam. Cùng với sự hỗ trợ từ cộng đồng quốc tế
trong việc kêu gọi chống cấm vận, cũng như những cố gắng nội tại, mong rằng đất
nước Cuba sẽ sớm được xóa bỏ cấm vận để ổn định đời sống nhân dân cũng như phát
triển kinh tế bền vững.