Xung đột vũ trang giữa Nga và Ukraine vẫn chưa có dấu hiệu hạ nhiệt suốt gần 2 tháng qua. Ngoài những thông tin về diễn biến chiến sự, số lượng thương vong, quá trình đàm phán hòa bình thì những câu chuyện bên lề cuộc chiến cũng rất được dư luận thế giới chú ý. Và trong những câu chuyện này ngoài 2 nhân vật chính đang làm mưa làm gió là Nga và Ukraine thì một nhân vật khác cũng được nhắc đến rất nhiều chính là NATO. Ở một khía cạnh nào đó, có thể nói rằng NATO ít nhiều cũng góp phần đáng kể làm nảy sinh cuộc chiến này. Nếu như NATO không hết lần này đến lần khác gieo hy vọng cho Ukraine về việc sẽ kết nạp nước này vào khối, nếu như NATO không khiêu khích nước Nga bằng cách thường xuyên hiện diện ở Ukraine dù nước này chưa phải thành viên của khối thì có lẽ lịch sử thế giới hiện đại đã bớt đi một cuộc chiến. Hôm nay là thứ 7 và đây là POK.
1. Mối quan hệ tay ba: Nga – Ukraine - NATO
NATO: North Atlantic Treaty Organization – Tổ chức hiệp ước Bắc Đại Tây Dương là một liên minh quân sự dựa trên Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương được ký kết vào ngày 4 tháng 4 năm 1949 bao gồm Mỹ, Canada và một số nước ở châu Âu (các nước 2 bên bờ Đại Tây Dương). Các thành viên sáng lập bao gồm 12 nước là Mỹ, Anh, Pháp, Bỉ, Bồ Đào Nha, Canada, Đan Mạch, Hà Lan, Iceland, Luxemboug, Na Uy, Ý. Hiện nay, khối này đã có 30 nước thành viên thành viên
Quan hệ giữa NATO và Liên bang Nga từ lâu vốn đã cơm chẳng lành canh chẳng ngọt, nhưng đôi bên tuy không bằng lòng vẫn cố gắng bằng mặt, giữ quan hệ hợp tác đôi bên cùng có lợi, giữ các kênh đối thoại chính trị và quân sự. Tuy nhiên, chính sách bành trướng về phía Đông của NATO đã tạo ra bước lùi trong mối quan hệ đôi bên. Về cơ bản, NATO mở rộng về phía Đông đã tái khẳng định địa vị lãnh đạo toàn cầu của Mỹ, không gian an ninh và không gian sinh tồn của Nga dần bị thu hẹp, bố cục an ninh địa chính trị của châu Âu thay đổi đáng kể. Và không may thay, Ukraine – với vị trí địa lý vô cùng nhạy cảm, trở thành lằn ranh, kẹt giữa mối quan hệ phức tạp này.
Về địa lý đơn thuần, Ukraine là một quốc gia thuộc khu vực Đông Âu, phía Đông giáp Nga, phía bắc giáp Belarus, phía Tây giáp Ba Lan, Slovakia và Hungary, phía Tây Nam giáp Rumani và Moldova, phía Nam giáp biển Đen và biển Azov. Vị trí tuy nhạy cảm, khi một bên là Liên bang Nga hùng mạnh, một bên là các nước EU – Nato, nhưng chính vì sự nhạy cảm này cũng đem đến nhiều cơ hội quý giá cho Ukraine nếu biết tận dụng đúng cách. Ví như trong lịch sử các tuyến đường ống dẫn khí đốt chính từ Liên Xô sang EU đều đi qua lãnh thổ của Ukraine, và hiện nay, ngay cả khi cuộc chiến giữa Nga và Ukraine đang diễn ra vô cùng khốc liệt thì khí đốt của Nga vẫn được vận chuyển đều đặn sang EU qua Ukraine. Bằng cách này hay cách khác thì cả Nga và NATO đều muốn lôi kéo Ukraine về phía mình. Mối quan hệ tay ba này dần trở nên phức tạp đến mức phải giải quyết bằng một cuộc chiến tàn khốc và rất nhiều lệnh trừng phạt kinh tế mà các bên không ngừng nã vào nhau. Như đã nói ở trên thì NATO đã góp phần rất tích cực châm ngòi cuộc chiến này bằng việc ỡm ờ với Ukraine và thông qua đó khiêu khích nước Nga. Hãy cùng POK nhìn lại 14 năm mối quan hệ ở trên tình bạn, ở dưới tình yêu giữa NATO và Ukraine.
2. 14 năm kiên trì theo đuổi NATO của Ukraine và cái kết
Ukraine nuôi tham vọng gia nhập NATO từ năm 2008, cụ thể nước này đã nộp đơn xin tham gia “Kế hoạch Hành động Thành viên” và NATO hoan nghênh nỗ lực của Ukraina cũng như cam kết Kiev cuối cùng sẽ trở thành thành viên của khối nhưng từ chối nêu mốc thời gian cụ thể. Lời hứa hẹn này đã nhen nhóm hy vọng cho Ukraine với mong muốn xích lại gần phương Tây, xa rời vùng ảnh hưởng của Nga. Nếu Ukraine gia nhập NATO, liên minh này có nghĩa vụ bảo vệ họ trước bất cứ cuộc tấn công nào, nghĩa là, nếu Nga phát động một cuộc chiến với Ukraine thì toàn bộ NATO phải cùng tham chiến. Tuy nhiên, vào thời điểm năm 2008, Đức, Pháp và một số nước thành viên khác đã tỏ rõ quan điểm ngăn cản kết nạp Ukraine.
Năm 2010, Khi ông Viktor Yanukovych được bầu làm Tổng thống Ukraina, kế hoạch tiến tới trở thành thành viên NATO bị hủy bỏ do ông Yanukovych mong muốn không liên kết. Chính quyền của vị Tổng thống này được cho là có xu hướng thân Nga. Năm 2014, Yanukovych bị phế truất và phải rời đất nước sống lưu vong. Kể từ thời điểm đó, Ukraina và các nhà lãnh đạo nước này tiếp tục ưu tiên gia nhập NATO và tỏ ra rất kiên định với con đường này. Các quan chức NATO cũng nhiều lần nói Ukraine cần thực hiện một loạt cải tổ để theo đuổi tư cách thành viên trong liên minh. Ukraine ngay lập tức tỏ ra sẵn sàng thay đổi để phù hợp với NATO khi vào năm 2018 Luật An ninh Quốc gia Ukraine được thông qua, quy định kiểm soát dân sự rộng lớn hơn đối với an ninh quốc gia và quốc phòng của Ukraine. Nó cũng quy định quyền hạn của các cơ quan thực thi pháp luật minh bạch hơn.
Tháng 11/2019, phái đoàn NATO bao gồm Tổng thư ký NATO Jens Stoltenberg đã có chuyến thăm 2 ngày tới Ukraine. Nhân chuyến thăm này, Ukraine đã đề nghị Liên minh Bắc Đại Tây Dương chuyển sang cấp độ hợp tác mới và trao cho Ukraine quy chế Đối tác cơ hội nâng cao. Ông Kuleba – ngoại trưởng Ukraine cho biết thêm chương trình này đem lại quan hệ hợp tác nâng cao trong lĩnh vực tình báo, cũng như cơ hội để đại diện các nước đối tác nhận được vị trí trong liên minh. Đáp lại sự nhiệt thành của Ukraine, ngày 13/6/2020, Tổ chức hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO) chính thức công nhận Ukraine là đối tác cơ hội nâng cao. Theo phát ngôn viên của NATO, Quy chế đối tác cơ hội nâng cao ghi nhận việc Ukraine có đóng góp đáng kể cho các nhiệm vụ của NATO, đồng thời thể hiện cam kết nhất quán của NATO về mối quan hệ đối tác với Ukraine. Có thể nói đây là giai đoạn thăng hoa trong mối quan hệ giữa Ukraine và NATO, bất chấp NATO vẫn chưa đưa ra thời điểm kết nạp hay một lộ trình kết nạp cụ thể nào cho Ukraine. Tuy nhiên, mối quan hệ giữa NATO và Ukraine càng tỏ ra khăng khít gần gũi thì càng đem đến nhiều bất ổn chính trị giữa Ukraine và Nga. Việc Nato trao quy chế đối tác cơ hội nâng cao cho Ukraine được Moscow nhận định là hành động chống Nga.
Không thể tiếp tục ngồi yên nhìn NATO bành trướng ảnh hưởng về phía Đông, tiến sát đến địa bàn của Moscow, Nga bắt đầu có những động thái củng cố lực lượng, mối quan hệ giữa Moscow và Kiev trở nên căng thẳng và có dấu hiệu thù địch. Từ cuối năm 2021, Nga tăng cường số lượng binh sĩ và khí tài ở khu vực biên giới phía Tây, giáp Ukraine. Ngày 15/12/2021, Nga đã trao cho Mỹ “các đề xuất cụ thể” nhằm tạo ra các ràng buộc pháp lý đảm bảo an ninh cho Nga, đồng thời nhấn mạnh Moscow “sẵn sàng khởi động đối thoại ngay lập tức”. Trong bản đề xuất này, Nga đưa ra 8 yêu cầu, Nổi bật nhất là, yêu cầu NATO cam kết “tự kiềm chế không mở rộng về phía đông, bao gồm không kết nạp thêm Ukraine và thêm các nước khác”. Tuy nhiên, Mỹ và NATO đã thẳng thừng bác bỏ điều điện này. Cụ thể, Tổng thư ký NATO (Jens Stontenberg) từ chối đáp ứng đề nghị của Nga là loại bỏ khả năng kết nạp Ukraine: “Chúng tôi sẵn sàng ngồi xuống đối thoại nhưng sẽ không bao giờ thỏa hiệp về quyền của những quốc gia có chủ quyền như Ukraine trong việc lựa chọn con đường của riêng mình và trên nguyên tắc, chỉ có Ukraine và 30 nước thành viên NATO mới có quyền quyết định khi nào thì Ukraine sẵn sàng gia nhập liên minh”. Phát biểu này của Tổng thư ký NATO thực sự đã vỗ về và một lần nữa trao cho Kiev niềm tin sắt son rằng trong tương lai sớm thôi, Ukraine sẽ được bảo kê dưới mái nhà chung NATO.
Cuối tháng 1/2022, giữa lúc căng thẳng với Nga đang leo thang, Ukraine tham gia diễn tập hải quân cùng Nato. Dynamic Move là cuộc diễn tập thường niên về chống thủy lôi kéo dài hai tuần. Sự kiện năm nay có mặt đại diện Ukraine và Morocco với tư cách quan sát viên, kéo dài từ 31/1 đến 8/2. Ngày 7/2/2022, một nguồn tin ngoại giao cấp cao cho biết Ukraine gần đây đã đề nghị Mỹ và NATO triển khai một số khẩu đội tên lửa phòng không THAAD kèm theo các hệ thống radar cảnh giới tới khu vực Đông Kharkov, cách biên giới Nga chỉ chừng vài chục km. "Hệ thống radar AN/TPY-2, thành phần của tổ hợp THAAD, có khả năng theo dõi diễn biến của một khu vực không gian rộng lớn bên trên lãnh thổ Nga và sẽ cho phép Kiev cùng đồng minh NATO 'nhìn sâu' vào lãnh thổ Nga ở tầm khoảng cách lên đến 1.000 km", nguồn tin cho biết. Người phát ngôn điện Kremlin ngay lập tức cảnh báo: “Đây là sẽ là một bước nữa làm mất ổn định tình hình”. Giữa lúc căng thẳng với Nga được đẩy lên đến mức đỉnh điểm, quan hệ với NATO lại đang vô cùng triển vọng, hơn bao giờ hết, Chính phủ của Tổng thống Zenlensky cần một cái gật đầu từ NATO để chính thức trở thành thành viên của khối. Nhưng như chúng ta đã biết, chẳng có cái gật đầu nào cả. NATO tuy phớt lờ yêu cầu của Nga xung quanh Ukraine, nhưng cũng không có kế hoạch kết nạp Kiev làm một thành viên của liên minh, đẩy quốc gia Đông Âu này vào cảnh có rất ít lựa chọn để ứng phó với cuộc khủng hoảng. Một mặt gieo hi vọng cho Kiev, phương Tây mặt khác thừa nhận họ chẳng có kế hoạch nào trong tương lai gần về việc chấp nhận Ukraine gia nhập liên minh, bởi để trở thành một thành viên NATO không hề dễ dàng. Ukraine hiện chưa đáp ứng được yêu cầu của khối do tình trạng tham nhũng, khả năng đóng góp tài chính kém, mức độ hiện đại hóa quân đội kém.
Ngày 24/2/2022, Nga tiến hành chiến dịch quân sự đặc biệt nhằm vào Ukraine. Kiev khẩn thiết kêu gọi sự giúp đỡ từ NATO, trong đó có việc yêu cầu gửi quân tham chiến và thiết lập vùng cấm bay. Tuy nhiên, NATO đã thẳng thừng từ chối hai yêu cầu này. Tổng thư ký NATO cho biết: Các đồng minh nhất trí rằng chúng ta không nên để máy bay NATO hoạt động trong không phận Ukraine hoặc đưa quân đội NATO vào lãnh thổ của Ukraine. Tuy nhiên, NATO hứa sẽ giúp đỡ Kyiv và thúc giục Tổng thống Vladimir Putin chấm dứt ngay lập tức chiến dịch quân sự của Nga. Mọi hy vọng gia nhập NATO và nhận được sự bảo hộ từ khối này của Ukraine đã tan thành mây khói. Tổng thống Zenlensky đã từng cay đắng thừa nhận các nước châu Âu sợ ủng hộ Ukraine gia nhập NATO và Kiev đã bị bỏ rơi trong cuộc đối đầu với Nga. Ông thậm chí còn bày tỏ sự giận dỗi cực mạnh của mình bằng cách unfollow tất cả các lãnh đạo NATO trên twitter. Ông cùng từng phát biểu: Ai sẵn sàng đảm bảo Ukraine trở thành thành viên NATO? Thành thật mà nói, ai cũng sợ", “Tôi đã hỏi tất cả các nước đối tác xem họ có đứng về phía chúng ta không? Họ đứng về phía chúng ta, nhưng không sẵn sàng kết nạp chúng ta vào cùng liên minh với họ”
trong cuộc phỏng vấn với đài CNN ngày 20-3, ông Zelensky nói rằng cuộc xung đột đang diễn ra với Nga có thể được ngăn chặn nếu NATO chấp nhận Ukraine đúng thời điểm.
"Nếu chúng tôi là một thành viên NATO, cuộc chiến đã không bắt đầu. Tôi muốn nhận được sự đảm bảo an ninh cho đất nước của tôi, cho người dân của tôi. Nếu các thành viên NATO sẵn sàng đón nhận chúng tôi vào liên minh thì hãy làm điều đó ngay lập tức. Các bạn không thể đặt chúng tôi trong tình huống này, không thể buộc chúng tôi ở trong tình trạng lấp lửng này" - ông Zelensky phàn nàn.
Nhà lãnh đạo Ukraine cho biết thêm mặc dù NATO công khai công nhận Ukraine là "đối tác đặc biệt" của họ song lập trường thực tế lại khá khác biệt: "Cá nhân tôi đã yêu cầu họ nói thẳng rằng họ sẽ chấp nhận Ukraine gia nhập NATO trong 1, 2 hoặc 5 năm. Chỉ cần nói trực tiếp và rõ ràng, hoặc là nói không chấp nhận cho gia nhập. Tuy nhiên, họ (lấp lửng) sẽ không để Ukraine trở thành thành viên NATO nhưng tuyên bố cánh cửa vẫn rộng mở".
Chúng ta có thể hiểu được phần nào tâm trạng của ông Zenlensky, một mối quan hệ nhập nhằng, mập mờ sẽ luôn khiến người ta bất an, mệt mỏi, và để lại những hậu quả khôn lường. Yêu hay không yêu thì cũng nên nói một lời. Sau 14 năm hết mình với mối quan hệ mập mờ này, Ukraine cũng đến lúc phải tỉnh ra, thừa nhận: "Rõ ràng Ukraine không phải là thành viên của NATO. Chúng tôi hiểu điều này. Chúng tôi là những người có lý trí. Trong nhiều năm, chúng tôi được nghe người ta nói về cái gọi là "cánh cửa rộng mở" nhưng giờ thì chúng tôi lại nghe thấy chúng tôi không được gia nhập. Đó là sự thật và điều này cần phải được thừa nhận".